Nowotwory a pasożyty: czy leki przeciwpasożytnicze mogą hamować rozwój raka?

Nowotwory a pasożyty – wspólne mechanizmy i zaskakujące terapie

Zależności między zakażeniami pasożytniczymi a rozwojem nowotworów są coraz lepiej udokumentowane w literaturze naukowej. Pasożyty nie tylko wywołują przewlekłe stany zapalne i uszkodzenia tkanek, ale także mogą bezpośrednio wpływać na regulację cyklu komórkowego gospodarza. Jednocześnie niektóre leki przeciwpasożytnicze wykazują zaskakującą aktywność przeciwnowotworową.

Iwermektyna – od leku przeciwpasożytniczego do potencjalnego leku przeciwnowotworowego

Iwermektyna jest makrolidowym lekiem przeciwpasożytniczym z charakterystycznym 16-członkowym pierścieniem. Od dziesięcioleci stosowana jest z dużym powodzeniem w leczeniu chorób pasożytniczych, takich jak onchocerkoza (ślepota rzeczna), filarioza limfatyczna czy świerzb. Jej odkrycie i rozwój zostały uhonorowane Nagrodą Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny w 2015 roku, przyznaną Satoshiemu Ōmurze i Williamowi C. Campbellowi.

W ostatnich latach wykazano, że iwermektyna hamuje proliferację różnych linii komórek nowotworowych. Mechanizm tego działania obejmuje regulację wielu szlaków sygnałowych odpowiedzialnych za wzrost, przeżycie i zaprogramowaną śmierć komórek. Obserwacje te sugerują, że iwermektyna może posiadać istotny potencjał jako lek przeciwnowotworowy, choć jej zastosowanie kliniczne w onkologii pozostaje przedmiotem dalszych badań.

Albendazol i mebendazol – benzimidazole o podwójnym działaniu

Albendazol i mebendazol należą do grupy benzimidazoli i są powszechnie stosowane w leczeniu zakażeń pasożytniczych. Ich podstawowy mechanizm działania polega na blokowaniu układu mikrotubulowego pasożytów, a także komórek ssaków, co prowadzi do zahamowania wychwytu i transportu glukozy, a w konsekwencji do śmierci komórek. Leki te wykazują działanie owicydowe, larwicydalne i wermicydalne wobec pasożytów, a jednocześnie – co szczególnie istotne – wykazują aktywność guzobójczą wobec komórek gospodarza. Albendazol i mebendazol są rutynowo stosowane w leczeniu zakażeń nicieniami jelitowymi, takich jak askarioza, trichurioza, strongyloidoza czy owsica, a także w zakażeniach tasiemcami.

Ich zakres zastosowań obejmuje również zakażenia pasożytami tkankowymi, w tym larwa migrans trzewna, oczna, skórna i nerwowa, anisakiozę, włośnicę, kapilariozę wątrobową i jelitową, gnatostomatozę czy drakunkulozę. Albendazol bywa stosowany także w zakażeniach filarialnych – samodzielnie lub w skojarzeniu z innymi lekami, takimi jak iwermektyna czy dietylokarbamazyna.

Co istotne, benzimidazole były również badane pod kątem leczenia zakażeń pierwotniakowych oraz niektórych przywr, a także – eksperymentalnie – w terapii przerzutów. Badania in vitro i in vivo (na modelach zwierzęcych) wykazały ich aktywność wobec nowotworów wątroby, płuc, jajnika, prostaty, jelita grubego, piersi, nowotworów głowy i szyi oraz czerniaka.

Bezpieczeństwo i ograniczenia terapii

Albendazol i mebendazol są na ogół dobrze tolerowane, jednak przy długotrwałym stosowaniu (powyżej 14–28 dni), a czasem nawet po jednorazowym podaniu, mogą wystąpić działania niepożądane, w tym toksyczność wątroby. Dodatkowym problemem jest narastająca lekooporność obserwowana u niektórych pasożytów, takich jak Trichuris trichiura, Ascaris lumbricoides, Wuchereria bancrofti czy Giardia spp.

Pasożyty jako czynnik ryzyka nowotworów – przykład cholangiocarcinoma

Szczególnie wyraźny związek między zakażeniem pasożytniczym a nowotworem obserwuje się w przypadku przywr wątrobowych. Zakażenia Clonorchis sinensis oraz Opisthorchis viverrini stanowią istotny czynnik ryzyka rozwoju raka dróg żółciowych – cholangiocarcinoma (CCA).

Pasożyty te wydzielają czynniki wzrostu, enzymy trawienne oraz pęcherzyki zewnątrzkomórkowe, które wpływają na komórki nabłonka dróg żółciowych. W połączeniu z przewlekłym, niskiego stopnia stanem zapalnym oraz powtarzającymi się cyklami uszkodzenia i regeneracji tkanek w miejscu bytowania pasożytów prowadzi to do rozrostu nabłonka, włóknienia, a w konsekwencji do transformacji nowotworowej.

Relacja między pasożytami a nowotworami ma charakter dwukierunkowy. Z jednej strony przewlekłe zakażenia pasożytnicze mogą sprzyjać rozwojowi nowotworów poprzez przewlekłe zapalenie i zaburzenie regulacji komórkowej. Z drugiej strony leki przeciwpasożytnicze, takie jak iwermektyna, albendazol i mebendazol, wykazują obiecującą aktywność przeciwnowotworową, co otwiera nowe perspektywy terapeutyczne i badawcze.

BADANIA NAUKOWE

1.      Tang M, Hu X, Wang Y, Yao X, Zhang W, Yu C, Cheng F, Li J, Fang Q. Ivermectin, a potential anticancer drug derived from an antiparasitic drug. Pharmacol Res. 2021 Jan;163:105207. doi: 10.1016/j.phrs.2020.105207. Epub 2020 Sep 21. PMID: 32971268; PMCID: PMC7505114.

2.      Chai JY, Jung BK, Hong SJ. Albendazole and Mebendazole as Anti-Parasitic and Anti-Cancer Agents: an Update. Korean J Parasitol. 2021 Jun;59(3):189-225. doi: 10.3347/kjp.2021.59.3.189. Epub 2021 Jun 21. PMID: 34218593; PMCID: PMC8255490.

3.      Smout MJ, Laha T, Chaiyadet S, Brindley PJ, Loukas A. Mechanistic insights into liver-fluke-induced bile-duct cancer. Trends Parasitol. 2024 Dec;40(12):1183-1196. doi: 10.1016/j.pt.2024.10.012. Epub 2024 Nov 8. PMID: 39521672; PMCID: PMC12212973.